Đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ ở Đắk Nông gồm M’nông, Mạ, Ê đê. Xưa kia, bà con sử dụng nguyên liệu dệt là sợi chỉ làm từ bông, hoặc gai. Sợi chỉ được nhuộm màu bằng các loại cây rừng. Ngày nay, chủ yếu các bà, các chị dệt bằng sợi len nhưng hoa văn trên nền vải vẫn là chim muông, hoa lá, hạt giống, hoặc mô phỏng hoạt động của con người và các hiện tượng thiên nhiên. Nếu  tấm vải thổ cẩm của người M’nông nổi bật với màu đen và xanh thì trang phục của dân tộc Mạ là 2 màu trắng, đỏ; còn màu chủ đạo trên trang phục của người Ê đê là đỏ và đen. Khung cửi dệt thổ cẩm của các tộc người M’nông, Mạ, Êđê khá giống nhau, được làm bằng tre nứa, gỗ. Cấu tạo của khung dệt đơn giản. Khi dệt, người dệt phải ngồi trên nền đất, dùng lưng và chân duỗi thẳng để căng mặt sợi trên khung dệt. Dẫu vải công nghiệp, trang phục hiện đại đã trở nên thông dụng, nhưng ngày nay, tấm vải thổ cẩm vẫn là lễ vật trong đám cưới, đám hỏi; là món quà của mẹ tặng con vào những dịp trọng đại.

 Bà H’Đinh, xã Đắk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông thường tranh thủ dệt thổ cẩm lúc nông nhàn. Khi con cái lập gia đình riêng, bà đều tặng mỗi người 1 tấm chăn thổ cẩm.

Ngoài các dân tộc tại chỗ, các dân tộc phía Bắc di cư đến Đắk Nông sinh sống cũng duy trì nghề dệt. Đến nhiều bản làng ở Đắk Nông, chúng ta cũng dễ dàng gặp các bà, các chị dân tộc Mông, Thái, Dao cặm cụi xe sợi, dệt vải. Bà con vẫn tha thiết yêu nghề dệt; những bàn tay thô ráp vì làm rẫy vẫn khéo léo đưa thoi. Cũng như đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên, hoa văn trên nền vải của đồng bào dân tộc phía Bắc  là chim muông, hoa lá, hoặc mô phỏng hoạt động của con người và các hiện tượng thiên nhiên. Tuy nhiên, tùy quan niệm, tín ngưỡng, cách ứng xử với môi trường thiên nhiên và xã hội của mỗi tộc người mà đường nét hoa văn, cách bố trí màu sắc cũng khác nhau. 

Trước nguy cơ văn hóa thổ cẩm bị mai một, cũng như các địa phương khác, tỉnh Đắk Nông đang nỗ lực bảo tồn, phát huy nghề dệt. Đắk Nông đã mở nhiều lớp dạy nghề; tổ chức hội thi dệt; thi trình diễn trang phục dân tộc thiểu số; tổ chức lớp tập huấn bảo tồn nghề dệt; hướng dẫn phụ nữ dệt hoa văn truyền thống trên chất liệu hiện đại... Lễ hội văn hóa thổ cẩm Việt Nam lần thứ I được tổ chức tại Đắk Nông diễn ra vào đầu tháng 1, năm 2019 cũng không nằm ngoài mục tiêu tôn vinh, bảo tồn, phát huy nét đẹp văn hóa thổ cẩm. Bà Tôn Thị Ngọc Hạnh, TUV - Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Nông cho biết : “Thổ cẩm chứa đựng hồn thiêng, tinh túy của các dân tộc. Chúng tôi rất muốn giữ gìn nét đẹp này. Mục tiêu của chúng tôi là lưu giữ, phát triển nghề dệt để giúp đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo ra được kế sinh nhai. Có nghĩa là chúng tôi đang định hướng nghề dệt một cách có tổ chức để bà con có thể xóa đói giảm nghèo. Mục đích cốt lõi của chúng tôi là phát triển kinh tế - xã hội trên nền tảng bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.”

Nghệ nhân các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Đắk Nông thử dệt hoa văn thổ cẩm bằng chất liệu hiện đại

Đắk Nông vốn đã được biết đến bởi nằm trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên; có hệ thống hang động núi lửa dài nhất Đông Nam Á. Đến với Lễ hội Văn hóa Thổ cẩm Việt Nam lần thứ nhất vào đầu năm 2019 sắp tới, du khách sẽ được thưởng thức nhiều món ăn đặc sản của địa phương; xem trình diễn trang phục truyền thống; khám phá không gian thực nghiệp thổ cẩm; chứng kiến những phụ nữ thi dệt thổ cẩm và trò chuyện cùng họ, đồng thời khám phá thêm về kho tàng truyền thuyết, sử thi cũng như những nét đẹp trong văn hóa truyền thống của đồng bào các dân  tộc ĐắkNông./.

 

                                                                Bài và ảnh: Nông Hiền - Đức Hải